د عامه اړیکو او ژورنالیزم ترمنځ توپیر

د عامه اړیکو او ژورنالیزم ترمنځ توپیر
ژباړه او زیاتونه: نذیر منیب
د ژورنالېزم او عامه اړیکو تر منځ په توپیر د پوهېدو لپاره لاندې سناریو (خاکې) ته ځیر شئ.
داسې وګڼئ؛ هغه پوهنتون چې تاسو پکې زده کړې کوئ، اعلان کوی چې له دې وروسته د فیس کچه لوړوی (ډېری پوهنتونونه په دولتی بودیجه کې د کمښت له امله بالآخره د یو څه په کولو لاس پورې کوی). د عامه اړیکو له دفتر څخه د فیس د زیاتوالی په تړاو یوه مطبوعاتی اعلامیه خپره شوې. تاسو څه فکر کوئ په خپره شوې اعلامیه کې به څه ویل شوی وی؟
ښه، که تاسو په رښتیا هم له پوهنتون او زده کړې سره مینه ولرئ نو شونې ده چې اعلامیه کې به پر دې ډېر ټینګار شوی وی چې په فیس کې دا زیاتوالی اوس هم ډېر لږ دی او ښوونه په دې بیه لا هم ارزانه ده. ښایی په دې هکله هم پکې څه ویل شوې وی چې په مالی بودیجه کې د پرلپسې کسر سره د مخ کېدو له امله په فیس کې زیاتوالی ولې اړین بلل شوی دی.
په دې اعلامیې کې به آن د پوهنتون د رئیس یو یا دوه نقل قولونه هم راوړل شوی وی، پکې ویل شوی به وی چې، هغه پر زده کوونکو د فیس د لوړوالی له امله څومره خواشینی دی، دا به هم پکې راغلی وی چې د پوهنتون رئیس د امکان تر بریده د عدل پر ځای کولو هڅه کړې ده.
دا خو بېخی سمه ده خو ستا انګېرنه څه ده، چې د پوهنتون په خپره شوې خبرپاڼه کې به د چا نظر نه وی شامل او څوک به نه وی پوښتل شوی؟ ښکاره خبره ده چې دا به زده کوونکی وی یعنې هغه څوک چې تر ټولو ډېر د فیس له زیاتوالی اغېزمن کېږی، څه فکر کوئ دا خلک اصلاً د ویلو لپاره څه نه لری؟
ولې زده کوونکی نه پوښتل کېږی؟
ځکه چې شونې ده زده کوونکی د دوی خلاف بیان ورکړی او ووایی، چې د فیس لوړول یوه وحشتانکه او غیر عادلانه پرېکړه ده، دا به د دوی لپاره ډېره ستونزمنه وی چې هلته زده کړو ته دوام ورکړی او وایی به چې په دې شرایطو کې اداره د فیس د لوړولو هېڅ حق نه لری.
خبریالان څنګه یوې کیسې (سوژې) ته ورسېږی؟
که تاسو د زده کوونکی ورځپاڼې خبریال و اوسئ او د فیس د لوړوالی په هکله د مقالې پر لیکلو وګومارل شئ نو تاسو به د خپلې مقالې یا راپور لپاره له چا سره مرکه کوئ؟ ښکاره خبره ده، چې تاسو به د پوهنتون له رئیس او نورو اړوند کسانو له ډلې څخه له یو چا سره خبرې کوئ.
تاسو باید له زده کوونکو سره هم خبرې وکړئ! ځکه چې ستاسو راپور لیکل د هغو خلکو سره له مرکې کولو پرته نیمګړې دی کوم چې له تر سره شوی عمل څخه خورا اغېزمن شوی دی. یوازې د فیس په زیاتوالی کې نه؛ بلکې په فابریکه کې د رخصتی نه ورکولو په هکله یا هم د یو بل چا په اړه چې کله هم د لویو بنسټونو له خوا زیانمن شوی وی او یا داسې نور… د همدې اصل په پام کې نیولو ته د راپور یا ګزارش د دواړو اړخونو تر لاسه کول وایی.
همدا د ژورنالېزم او عامه اړیکو تر منځ لوی توپیر دی. د عامه اړیکو له خوا خپره شوې اعلامیه داسې اوډول شوې وی، چې د یوې ادارې لخوا تر سره شوی هر عمل ته له بریده وتلی مثبت رنګ ورکوی؛ لکه: پوهنتون، شرکت یا هم نورې دولتی ادارې. په دې اعلامیه کې یاده اداره د امکان تر بریده په زړه پورې او حیرانوونکې ښودل شوې وی؛ تر دې چې که په وړاندې یې ګام اوچت شی نو داسې وښیی چې یوازې په فیس کې لږ زیاتوالی راغلی نور هېڅ نه.
ولې خبریالان مهم دی؟
ژورنالېزم د بنسټونو، ادارو یا اشخاصو د ښه یا بد ننداره کولو لپاره نه دی، بلکې ژورنالیزم په رښتیونی او حقیقی بڼه د هغوی د ښو او بدو د وړاندې کولو او څرګندولو لپاره دی. سر بېره پر دې که د پوهنتون اداره ښه کارونه وکړی، د بېلګې په ډول، د دغې محلې خلکو ته په وړیا توګه د زده کړې خدمات وړاندې کړی نو ستاسو رسنۍ باید حتماً دې ته انعکاس ورکړی.
د ژورنالېستانو لپاره دا ډېره اړینه ده، چې له واکدارانو او چارواکو څخه د هغوی د مسؤولیت او دندې په اړه پوښتنې ګرویږنې وکړی؛ ځکه چې همدا زمونږ د ماموریت اصلی برخه ده: د واکدارانو په ورځنیو کړنو څار، پر تبلیغاتی اعلاناتو د څارونکو په توګه دنده تر سره کوو او ډاډ تر لاسه کوو چې هغوی له خپل صلاحیت او ځواک څخه ناوړه ګټه نه اخلی.
له بده مرغه، په دې وروستیو کلونو کې عامه اړیکې خورا ځواکمنې او بېخی عادی شوې دی، تر دې چې له هېواده بهر په نړیواله کچه او دننه په ټول هېواد کې خبرخونو د سلګونو خبریالانو دندې ځنډولې یا هم لغوه کړی دی.
سر بېره پر دې د عامه اړیکو ګڼ شمېر لاملونه او اجنټان شته (خبریالان دوی د نرمښت منونکو په نوم یادوی) چې د خپلو ګټو د خوندیتوب لپاره هره کړنه له مثبتې زاویې را اخلی او مثبت بدلون ته وده ورکوی، خو د دوی د ننګولو لپاره د ګوتو په شمېر خبریالان پیدا کېږی.
له همدې امله د تېر په نسبت ډېره اړتیا لیدل کېږی چې دوی خپله دنده په ښه ډول تر سره کړی او رښتیا خبره هم همدا ده چې مونږ خبریالان د رښتیا او حقیقتونو راسپړلو لپاره یو او په همدې موخه دنده تر سره کوو.