گهیځ
نعمت الله عزیزی
په پاکستان کې د پښتون ژغورنې غورځنګ ورځ تر بلې پراخېږی او د چارو د شنونکو په باور دا ډول ولسی خوځښتونه کولای شی ټولنیز عدل ته لار هواره کړی.
د پښتون ژغورنې غورځنګ چې له څه مودې راهېسې د پاکستان په بېلابېلو برخو کې د غونډو او پرلتونو په ترڅ کې دوام لری، څه موده وړاندې یې د پښتونخوا په مرکز پېښور ښار کې لویه غونډه جوړه کړې وه چې د خبریالانو له خوا په ټولنیزو شبکو او رسنیو کې د دې غونډې په خپرو شویو ویډیوګانو او انځورونو کې څرګندېږی چې په زرګونو خلکو په دې غونډه کې ګډون کړی ؤ.
د رسنیو د معلوماتو پر بنسټ د اسلام آباد د پرلت وروسته د پېښور په یاده غونډه کې پر پېښور او قبایلی سیمو سربېره له بلوچستان او پنجاب هم ځینو خلکو ګډون کړی وو، په ټولنیزو شبکو کې په خپرو شویو ویډیوګانو کې ډېری داسې خلک لېدل کېږی چې د خپلو ورکو خپلوانو عکسونه لېږدوی او ادعا کوی چې دا خلک د حکومت له لوری د نا معلومو دلایلو پر بنسټ وړل شوی دی.
ګهیځ د لیکوالو او ژورنالیستانو ټولنې د همدې موضوع په تړاو او د “پښتون خوځښت؛ نن او راتلونکې” تر سرلیک لاندې په یو اکاډمیک بحث کې د وری یا حمل په اوومه نېټه، دا موضوع وڅېړله او د پښتنو دا خوځښت یې له لاسته راوړنو ډک او د سلب شویو حقوقو د ترلاسه کولو یو مدنی او بشری غورځنګ په توګه یاد کړ.
په دې بحث کې لومړی د پښتون خوځښت د شالید په هکله لیکوال او د چارو شنونکی انجینیر محسن امین ګډونوالو ته بشپړ معلومات وړاندې کړل او د کوزو پښتنو د محرومیت، مظلومیت، فقر، توپیری چلند او د پاکستانی حکومتونو له لوری د دوامداره ځپلو خبرې یادې کړلې. ښاغلی امین وویل: په فاټا یا د آزادو قبایلو په سیمو کې هېڅ رسمی پوهنتون شتون نه لری، دې خلکو ته د دوهم درجې خلکو په سترګه کتل کېږی، ډېر زیات محدودیتونه او ګرځبندیزونه پرې لګول شوی، ډېر د سر سړی په هدفی وژنو کې له منځه تللی او په اقتصادی برخه کې هم د دې سېمې د پښتنو کلنی عاید ۶۰۰ ډالر تخمین شوی دی په داسې حال کې چې د پاکستان د نورو برخو د هر کس کلنی عاید د ۱۵۰۰ ډالرو شاوخوا اټکل شوی دی.
دوهم ویناوال لیکوال او د چارو شنونکی ډاکټر وحید الله مصلح بیا د پښتون ژغورنې خوځښت په اوسنی حالت او پر ځانګړنو خبرې وکړې، چې نوموړی هم د پښتنو وروستی خوځښت د ظلمونو او زور زیاتیو پایله وګڼله او په وینا یې په پاکستان کې له دې خلکو سره ډېر توپیری چلند کېږی او ټولې زیرمې یې د پنجاب په خدمت کې دی.
ښاغلی مصلح د کوزو پښتنو د اوسنی خوځښت ځانګړنې دا ډول په ګوته کړې: ۱- د پښتونو وروستی خوځښت په هېڅ سیاسی اړخ پورې تړاو نه لری. ۲- دا یو خود جوشه خوځښت دی چې د ظلم پر وړاندې راپورته شوی. ۳- اجنډا یې قومی نه ده، بلکې د خپلو مدنی او حقه حقونو غوښتنه لری. ۴- په دې خوځښت کې د ټکنالوژۍ څخه د خلکو په بېدارۍ کې ګټه واخیستل شوه.
د سیاسی چارو شنونکی وحید الله مصلح د کوزو پښتنو د دې خوځښت څخه د افغان حکومت او خپله ولسمشر محمد اشرف غنی ملاتړ وستایلو او په وینا یې دا ملاتړ په یو حساس وخت کې وشو چې پاکستان حکومت یې اړ کړ د پښتنو د پرلت له مشرانو سره خبرې وکړی په داسې حال کې چې له دې مخکې آن په یوه پاکستانی رسنۍ کې یې یادونه هم نه کېدله.
ښاغلی مصلح زیاته کړه، د کوزو پښتنو د دا ډول خوځښتونو دوام کېدای شی د پاکستان د شتون پر وړاندې یوه سوالیه وی.
د علومو اکاډمۍ غړی او د ګهیځ د لیکوالو او ژورنالیستانو ټولنې مرستیال څېړندوی رحیم الله حریفال هم د پښتون خوځښت پر راتلونکی او د دې خوځښت په لاسته راوړنو رڼا واچوله او تر دې مهاله یې دا خوځښت له لاسته راوړنو ډګ وګڼلو؛ نوموړی زیاته کړه؛ د کوزو پښتنو دې خوځښت د لومړی ځل لپاره د وېرې حاکمه فضا وننګوله او وېره یې له منځه یوړه، د لومړی ځل لپاره پښتانه په دومره لویه کچه راټول شول، په پاکستان کې یې قومی ګوندونه چلنج کړل، د ټولنې له منځه د پښتنو د حقونو د غوښتنې لپاره د نوې مشرۍ زمینه برابره شوه، همدارنګه پښتنو د جګړې پر وړاندې د اعتراض خپل غږ اوچت کړ او د خپلو حقونو غوښتنه یې وکړه.
ښاغلی حریفال سره له دې چې باور لری د پښتون ژغورنې خوځښت د ټولنې له منځه د ظلمونو او محرومیتونو پر وړاندې خودجوشه حرکت دی او ټولو ګوندونو او خلکو ته یې غېږه خلاصه ده، خو باور لری چې که چېرې دا خوځښت منظم نه شی او موخو ته د رسېدو لپاره پلان او پالیسی ونه لری کېدای شی د احساساتی بهیر په توګه ژر له منځه لاړ شی.
د پوښتنو او ځوابونو په برخه کې ګډونوالو د کوزو پښتنو د ژغورنې د خوځښت د بېلابېلو برخو په هکله خپل نظرونه او پوښتنې مطرح کړلې او د ویناوالو له خوا ځواب کړل شوې.
دغه اکاډمیک بحث چې د وری په ۱۴ مه د سه شنبې مازیګر ۵ بجې پیل د ماخوستن تر ۸:۳۰ پورې یې دوام وکړ، د ګډونوالو له خوا ډېر وستایل شو او د ګهیځ د لیکوالو او ژورنالیستانو ټولنې له ادارې یې د دا ډول بحثونو د دوام غوښتنه وکړه.